تشكيل مىدادند و در مقياسى محدودتر در بصره پديدار گشتند . هر چند آنها در اصل با خلافت امويان مخالف نبودند و بر رويهم بر اين باور بودند كه مسلمان با مسلمان ديگر جز از براى دفاع از خود نبايد بجنگد ، پاى آنها در شورش‌هاى ضد اموى عبد الرحمن پسر اشعث و يزيد پسر مهلب به ميان كشانده شد . آشكارا در ميان فحواى اين گفته آنها كه هيچ آدمى درست دين نبايد با هيچ كار خطا از موضع خود كه موضع مؤمنى مسلمان است طرد شود ، از يك سو ، و پشتيبانى آنها از وظيفه هر مسلمان كه اعتراض بر بيدادست از سوى ديگر مغايرت آشكار وجود داشت . اهميت اين وظيفه در نظر آنها در نامى كه به خود اطلاق مىكردند « اهل العدل و السنة » « 1 » بازتاب يافته است . درگيرى مرجئه به پشتيبانى از نو مسلمانان در فرارود از براى برابرى آنها با ديگر مسلمانان و معافيتشان از پرداخت جزيه به ظاهر گوشه‌اى بود از مبارزه آنها در راه دادگرى در زير پرچم اسلام . اما از لحاظ عقيدتى مبارزه آنها بر آن پايه بود كه ايمان را تنها اعتقاد و خستو شدن به اسلام مىدانستند نه انجام كارهاى مذهبى كه اجراى تكليف‌هاى عبادى و شرعى است . مىگفتند تنها به علت اينكه اين نو مسلمانان برخى از تكليف‌هاى شرعى مسلمانان را ناديده مىگيرند نمىتوان آنها را از وضعيت و شأن اجتماعى مؤمنان راستين محروم ساخت . تعريف ايمان بر پايه جدا ساختن تكليف مذهبى از آن ، پيشتر در عقيده مرجئه نكته‌اى ثانوى بود كه از مخالفت آنها با تكفير مسلمانان خطاكار واقعى يا تصورى ، سرچشمه گرفته و شايد بخشى از آموزش‌هاى نخستين آنها نبوده است . ولى اين نكته اهميتى عملى يافت و چندى پس از آن مؤلفان كتابهاى فرق آن را اساسىترين عقيده جزمى مرجئان دانستند . عقيده اصلى نخستين آنها درباره چهار خليفه نخست اندك اندك همه جاذبه خود را از دست داد . زيرا كه با عقيده عمومى بعدى اهل سنت كه مىبايست

--> ( 1 ) . J . Schacht » An Early Murci'ite Treatise : The Kitab al - Alim wal - Mutaa , llim « in oriens X vii P . 102 ; W ; Madelung , Der imam al - Qasim ibn Ibrahim p . 235 .